CAD & Üretim
K-faktörü nedir, nasıl hesaplanır? Formüller ve işlenmiş örnekler
27 Ağustos 2026 · Zoprey ekibi · ← Tüm yazılar
Sac metalde çizdiğiniz parça bükülmüş hâlidir; lazerin kestiği ise düz açılım. İkisinin arasındaki köprü K-faktörüdür: küçük, birimsiz bir sayı — ama yanlış seçildiğinde delikler kaçar, kenarlar ölçüden düşer. Bu yazıda K-faktörünün ne olduğunu, büküm payı ve bend deduction formüllerini, tipik değer tablosunu ve iki adım adım sayısal örneği bulacaksınız.
K-faktörü nedir?
Sac büküldüğünde iç yüzey basmaya, dış yüzey çekmeye çalışır. İkisinin arasında ne uzayan ne kısalan bir katman vardır: nötr eksen. Açılım boyunu doğru veren tek referans bu katmandır. K-faktörü, nötr eksenin malzeme kalınlığı içindeki göreli konumudur:
K = t / T
- t: iç büküm yüzeyinden nötr eksene olan mesafe (mm)
- T: malzeme kalınlığı (mm)
Düz levhada nötr eksen tam ortadadır (K = 0,5). Büküm sırasında eksen iç yüzeye doğru kayar; bu yüzden pratikte K daima 0,5’ten küçüktür ve çoğu işte 0,30-0,50 aralığında gezinir. K’yı bilmeden açılım boyu hesaplanamaz — bu yüzden her sac metal CAD ortamı (SolidWorks, Inventor, Solid Edge) bu değeri sizden ister.
Formüller: büküm payı, setback ve bend deduction
Üç kavram birlikte çalışır; A büküm açısı (derece), R iç büküm yarıçapı, T kalınlıktır:
- Büküm payı (bend allowance): büküm bölgesindeki nötr eksen yay boyu — açılıma eklenen uzunluk:
BA = (π / 180) · A · (R + K · T) - Setback (OSSB): dış ölçü çizgilerinin kesişiminden büküm başlangıcına olan mesafe:
SB = tan(A / 2) · (R + T) (90° bükümde SB = R + T) - Bend deduction (büküm düşümü): dış ölçülerin toplamından çıkarılan miktar:
BD = 2 · SB − BA
Aynı açılımı iki yoldan hesaplayabilirsiniz; ikisi de aynı sonucu verir:
- Dış ölçülerle: Açılım = dış bacakların toplamı − (her büküm için BD)
- İç bacaklarla: Açılım = düz bölgelerin toplamı + (her büküm için BA)
K’yı ne etkiler?
- R/T oranı: En belirleyici etken. Yarıçap kalınlığa göre küçüldükçe malzeme daha sert zorlanır, nötr eksen içe kayar, K düşer. Yarıçap büyüdükçe K 0,5’e yaklaşır.
- Malzeme: Yumuşak malzemeler (alüminyum, DKP) daha kolay akar ve K düşük kalır; sertleşen malzemelerde (paslanmaz) K bir miktar yüksektir.
- Büküm yöntemi: Hava bükme (air bending) en yaygın senaryodur; sıvama (bottoming) ve ezme (coining) malzemeyi kalıba yaklaştırıp nötr ekseni daha da içe iter — K düşer.
Tipik K değerleri (hava bükme, yol gösterici)
| R/T oranı | Tipik K aralığı | Not |
|---|---|---|
| R/T ≤ 1 (keskin büküm) | 0,33 - 0,38 | Yaygın abkant senaryosu; 0,33 klasik başlangıç değeridir |
| 1 < R/T ≤ 3 | 0,38 - 0,45 | Yarıçap büyüdükçe K yükselir |
| R/T > 3 (geniş yarıçap) | 0,45 - 0,50 | 0,5’e yaklaşır, geçmez |
Bu tablo başlangıç noktasıdır, garanti değildir: aynı sac, aynı açı — farklı tezgâh ve kalıpta farklı K verebilir. Hassas iş için aşağıdaki kalibrasyon bölümüne bakın.
Elle hesaplamak istemiyor musunuz? Malzeme kalınlığı, iç yarıçap, açı ve K-faktörünü girin; büküm payını, bend deduction’ı ve açılım boyunu anında görün: K-faktörü hesaplama aracı → (ücretsiz, kayıt istemez).
İşlenmiş örnek 1: 2 mm DKP sac, 90° L büküm
Veriler: kalınlık T = 2 mm, iç yarıçap R = 2 mm, büküm açısı A = 90°, hava bükme. R/T = 1 olduğundan tablodan K = 0,35 seçiyoruz. Parçanın dış ölçüleri 50 mm ve 100 mm (L parça, tek büküm).
Adım 1 — büküm payı:
BA = (π / 180) · 90 · (2 + 0,35 · 2) = 1,5708 · (2 + 0,7) = 1,5708 · 2,7 ≈ 4,24 mm
Adım 2 — setback ve bend deduction (90° için SB = R + T):
SB = 2 + 2 = 4 mm → BD = 2 · 4 − 4,24 = 3,76 mm
Adım 3 — açılım boyu (dış ölçülerle):
Açılım = 50 + 100 − 3,76 = 146,24 mm
Sağlama (iç bacaklarla): her bacaktan R + T = 4 mm düşün: (50 − 4) + (100 − 4) = 142 mm düz bölge; üstüne BA ekle: 142 + 4,24 = 146,24 mm. İki yol da aynı sonucu verdi — hesap tutarlı.
İşlenmiş örnek 2: 3 mm sac, iki bükümlü U kanal
Veriler: T = 3 mm, R = 3 mm, iki adet 90° büküm. R/T = 1 → K = 0,40 seçelim (biraz daha yumuşak bir kalıp/malzeme kombinasyonu varsayımıyla). Dış ölçüler: 40 mm flanş + 80 mm taban + 40 mm flanş.
Adım 1 — tek büküm için büküm payı:
BA = 1,5708 · (3 + 0,40 · 3) = 1,5708 · 4,2 ≈ 6,60 mm
Adım 2 — tek büküm için bend deduction:
SB = R + T = 6 mm → BD = 2 · 6 − 6,60 = 5,40 mm
Adım 3 — açılım (iki büküm, dış ölçülerle):
Açılım = (40 + 80 + 40) − 2 · 5,40 = 160 − 10,80 = 149,20 mm
K neden önemli, sayıyla görelim: aynı parçayı yanlışlıkla K = 0,50 ile hesaplasaydık BA = 1,5708 · 4,5 ≈ 7,07 mm, BD = 4,93 mm ve açılım 160 − 9,86 = 150,14 mm çıkardı. Fark ≈ 0,94 mm — büküm başına yaklaşık yarım milimetre. Delik-kenar mesafesi kritik bir parçada bu fark, ret sebebidir.
Not: 90° dışındaki açılarda da aynı formüller geçerlidir; A yerine bükümün süpürdüğü açıyı (ör. 60°) yazar, setback’i SB = tan(A/2) · (R + T) ile hesaplarsınız.
Pratik: test bükümüyle K kalibrasyonu
Tablolar sizi yaklaştırır; tezgâhınızın gerçek K değerini ise ölçüm söyler. Yöntem basittir:
- Bilinen boyda bir şerit kesin (ör. tam 100 mm) ve kullandığınız kalıpla 90° bükün.
- Bükülen parçanın iki dış bacağını ölçün; iç düz bacakları hesaplayın (bacak − (R + T)).
- Gerçek büküm payı: BA = başlangıç boyu − iç düz bacakların toplamı.
- K’yı geri çözün: K = (BA / ((π/180) · A) − R) / T. Çıkan değeri malzeme-kalınlık bazında not edin ve CAD büküm tablonuza işleyin.
Bu kalibrasyonu her yeni malzeme-kalınlık-kalıp kombinasyonunda bir kez yapmak, sonraki bütün parçaların ilk denemede ölçüsünde çıkmasını sağlar.
CAD tarafında: K’yı girin, açılımı otomasyona bırakın
Modern CAD programları K-faktörünü (veya büküm tablosunu) tanımladığınızda flat pattern açılımını kendisi hesaplar; kavramların süreçteki yerini sac metal açılımı rehberinde anlatmıştık. İş montaj ölçeğine çıkınca — onlarca sac parçanın açılımını tek tek DXF’e vermek — elle süreç ölçeklenmez: DXF Organizer, SolidWorks, Solid Edge ve Inventor montajındaki tüm sac parçaların açılımını tek seferde çıkarır, parça no/malzeme/kalınlık bilgisini dosyaya işler ve çıktıları malzemeye göre klasörler. Açılımların doğruluğu ise yine bu yazıdaki temele dayanır: doğru tanımlanmış bir K-faktörü.
Özet
- K-faktörü, nötr eksenin kalınlık içindeki göreli konumudur (K = t/T, pratikte 0,30-0,50).
- Büküm payı: BA = (π/180) · A · (R + K·T); bend deduction: BD = 2·SB − BA.
- K’yı R/T oranı, malzeme ve büküm yöntemi belirler; tablo başlangıç, ölçüm hakikattir.
- Hassas iş için test bükümüyle kendi K değerlerinizi çıkarıp CAD büküm tablosuna işleyin.
- Hızlı hesap için K-faktörü hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
K-faktörü ile büküm payı (bend allowance) farkı ne?
K-faktörü birimsiz bir orandır (0-0,5 arası): nötr eksenin malzeme kalınlığı içindeki göreli konumunu söyler. Büküm payı ise milimetre cinsinden bir uzunluktur: büküm bölgesinde nötr eksenin katettiği yay boyu, yani açılıma eklenecek miktar. Büküm payı, K-faktörü kullanılarak hesaplanır: BA = (π/180)·A·(R + K·T). Yani K girdi, büküm payı sonuçtur.
K-faktörü 0,5'ten büyük olabilir mi?
Pratikte hayır. Düz levhada nötr eksen tam ortadadır (K = 0,5); büküm sırasında iç yüzey basılıp dış yüzey çekildiği için nötr eksen daima iç yüzeye doğru kayar, yani K küçülür. 0,5 teorik üst sınırdır; büküm yarıçapı çok büyüdükçe K 0,5'e yaklaşır ama geçmez. CAD programı alana 0,5'ten büyük değer girmenize izin verse de bu fiziksel olarak anlamlı değildir.
Y-faktörü nedir, K-faktörüyle ilişkisi ne?
Bazı CAD sistemleri (ör. Creo, Inventor'un bazı şablonları) K-faktörü yerine Y-faktörü kullanır. İkisi aynı fiziksel bilgiyi taşır ve birbirine sabitle bağlıdır: Y = K · (π/2). Örneğin K = 0,40 için Y ≈ 0,63'tür. Hangi alanı doldurduğunuza dikkat edin; K beklenen alana Y girmek açılımı gözle görülür biçimde kaydırır.
Her malzeme ve kalınlık için ayrı K değeri mi girmeliyim?
Evet — en azından hassasiyet beklediğiniz işlerde. K; malzemeye, kalınlığa, iç yarıçapa (R/T oranına) ve büküm yöntemine göre değişir. Doğru pratik, test bükümleriyle malzeme-kalınlık bazında kendi değerlerinizi çıkarıp CAD'in büküm tablosuna (gauge/bend table) işlemektir. Böylece her yeni parçada değer aramazsınız; program doğru K'yı kalınlığa göre kendisi seçer.
Blogdan diğer rehberler